“Bazı aylar bir ulusun ruhunu taşır…”
Editörün Notu…
Temmuz… Adını Julius Caesar’dan alan; İtalya’nın birleşme idealinin simgesi Giuseppe Garibaldi’nin doğumuna tanıklık eden; tarihin, sanatın ve yaşam sevincinin aynı takvim yaprağında buluştuğu ay. Yazın en parlak günlerinde İtalya, aile sofralarının uzadığı, dostlukların tazelendiği, meydanların, sahillerin ve dar sokakların yeniden kahkahalarla dolduğu bir mevsimi yaşar. Aynı ay, 1957’de Fiat 500’ün ilk kez yollara çıkarak yalnızca bir otomobil değil, savaş sonrası İtalya’nın umut, yaratıcılık ve özgüven ruhunu simgeleyen kültürel bir ikona dönüşünün de başlangıcıdır. Bu yıl ise Temmuz, İtalyan müziğinin zarif sesi Peppino Di Capri’ye veda ettiğimiz ay olarak hafızalarımıza kazındı. Çünkü bazı aylar yalnızca zamanı değil, bir ulusun belleğini de taşır. Bu sayımızda, İtalya’nın sanatını, tarihini ve kültürel mirasını keşfederken, geçmişin bize bıraktığı değerlerin ancak paylaşıldığında anlam kazandığını; insanı birbirine bağlayan en güçlü mirasın ise ortak anılar, ezgiler ve birlikte yaşanan hayat olduğunu bir kez daha hatırlıyoruz.
Geçmişin bize bıraktığı değerlerin anlam kazanması dileğiyle…
Ayfer Selamoğlu
Temmuz: Bir İmparatorun Adını Taşıyan Bir Ay
Birçok insan için Temmuz; yaz tatillerinin, uzun günlerin ve sıcak akşamların ayıdır. Peki, “Temmuz” adının nereden geldiğini hiç düşündünüz mü?
Bunun cevabı bizi iki bin yıldan fazla geriye, Antik Roma’ya götürüyor.
Roma’nın ilk takviminde yıl Mart ayında başlıyordu. Bugün Temmuz dediğimiz ay ise yılın beşinci ayıydı. Bu nedenle Latince “beşinci” anlamına gelen quintus sözcüğünden türetilen Quintilis adını taşıyordu. Roma’nın en ünlü devlet adamlarından Julius Caesar, MÖ 46 yılında takvimi kapsamlı bir şekilde yeniden düzenleyerek tarihe Julian Takvimi olarak geçen sistemi oluşturdu. Bu takvim, yüzyıllar boyunca Avrupa’nın büyük bölümünde kullanıldı ve modern takvimimizin de temelini oluşturdu.
Julius Caesar’ın MÖ 44 yılında öldürülmesinin ardından Roma Senatosu, onun anısını yaşatmak amacıyla Quintilis ayının adını Iulius (Julius) olarak değiştirdi. Bugün birçok dilde kullanılan July, Julio, Juillet ve Luglio gibi ay adları da bu Latince isimden türemiştir.
Temmuz’dan sonraki ay olan Ağustos’un hikâyesi de benzerdir. Ama bu hikaye Antik Roma‘nın “Temmuz“uyla başlıyor. Sadece 5 yıl süren diktatörlüğüyle, neredeyse 5 asırlık koskoca Roma Cumhuriyeti‘ni imparatorluğa iten Jül Sezar‘ın adı, ölümünden sonra “Quintilis” yani şimdiki Temmuz ayına verilmişti.
Diktatör Sezar, “Sen de mi” Brütüs ve arkadaşları tarafından öldürülmeden önce, küçük yeğeni Octavius‘u evlat edinmişti. Roma’nın ilk imparatoru olup, “kutlu, yüce” anlamındaki “Augustus” lakabını alacak olan küçük Octavius… Ve devamında Sextilis “altıncı ay” olarak adlandırılan bu ay, MÖ 8 yılında Roma’nın ilk imparatoru Augustus’un onuruna Augustus adını aldı. Böylece yılın art arda gelen iki ayı, Roma tarihinin en etkili iki liderinin isimlerini taşımaya başladı.
İlginçtir ki bugün kullandığımız takvimde Temmuz yedinci, Ağustos ise sekizinci aydır. Bunun nedeni, Roma takvimine daha sonra Ocak ve Şubat aylarının eklenmesiyle yılın başlangıcının Mart’tan Ocak ayına kaydırılmış olmasıdır. Ancak ayların isimleri değişmeden kaldı ve Roma’nın izleri günümüze kadar ulaştı.
Her Temmuz ayında takvime baktığımızda, farkında olmasak da Antik Roma’nın en güçlü isimlerinden biri olan Julius Caesar’ın adını anmaya devam ediyoruz. Aynı şekilde Ağustos ayı da İmparator Augustus’un mirasını, yaklaşık iki bin yıl sonra bile yaşatmayı sürdürüyor.
Roma’nın Buharlı Sarayları
Roma İmparatorluğu denildiğinde akla görkemli arenalar, zafer takları, mermer tapınaklar ve kilometrelerce uzanan yollar gelir. Ancak bu büyük uygarlığın günlük yaşamına yakından bakıldığında, toplumun gerçek nabzının attığı yerlerin çoğu zaman hamamlar olduğu görülür. Romalılar, sıcak ve temiz suyun basit zevkinden keyif alırlardı. Banyo yapmak, tıpkı yollar, lejyonerler ve togalar gibi Romalı olmakla eş anlamlıydı.
Romalılar için hamam, yalnızca bedenin temizlendiği bir yapı değil; dostlukların kurulduğu, siyasetin konuşulduğu, ticaretin şekillendiği, sanatın paylaşıldığı ve toplumun her kesiminin bir araya geldiği kamusal bir yaşam alanıydı. Bazı imparatorların adlarına verilen, thermae adı verilen lüks hamam kompleksleri vardı. Tarihçi Suetonius, İmparator Vespasian’dan iyilik istemek için en iyi zamanın banyosundan hemen sonra olduğunu belirtiyor.
Bugünün sosyal yaşamını düşündüğümüzde, bir kafede buluşmayı, spor salonuna gitmeyi, kütüphanede vakit geçirmeyi ya da iş görüşmesi yapmayı farklı mekânlarda gerçekleştiririz. Antik Roma’da ise bunların önemli bir bölümü tek bir çatı altında yaşanıyordu: hamamda. Bu nedenle tarihçiler, Roma hamamlarını yalnızca mimari eserler olarak değil, aynı zamanda imparatorluğun sosyal dokusunu ayakta tutan kurumlar arasında değerlendirir.
İmparatorluğun dört bir yanında yükselen bu devasa yapılar, mühendislik bilgisi ile estetik anlayışın etkileyici bir birleşimiydi. Mermer sütunlarla çevrili geniş salonlar, mozaiklerle süslenmiş zeminler, buharla dolu sıcak odalar, serin havuzlar, spor alanları, bahçeler ve hatta kütüphaneler… Hamamlar, Roma’nın zenginliğini ve kamusal yaşama verdiği önemi simgeliyordu. İmparatorlar için büyük bir hamam yaptırmak, yalnızca halkın ihtiyaçlarını karşılamak değil; aynı zamanda güçlerini, cömertliklerini ve uygarlık anlayışlarını sergilemenin de bir yoluydu.
Tipik Roma hamamları, merkezi bir eksen üzerinde sıralanan ve muhtemelen şu sırayla geçilen çeşitli odalardan oluşuyordu:
Apodyterium: Hamamcıların hazırlandığı, giysiler için nişlerin bulunduğu bir soyunma odası.
Laconicum ve Sudatoria: Kuru ve ıslak sauna tarzı odalar.
Destrictorium: Ziyaretçilerin, farklı sıcaklıklardaki odalara girmeden önce vücutlarına yağ sürüldüğü bir oda.
Caldarium: Yüksek nem oranına ve bir daldırma havuzuna sahip sıcak oda.
Tepidarium: Sıcak ve soğuk odalar arasında geçiş yapmayı sağlayan, ılık bir havuza sahip orta sıcaklıktaki oda.
Frigidarium: Genellikle büyük bir havuzun yer aldığı soğuk oda.
Palaestra: Hafif egzersizlerin yapıldığı bir alan.
Bir Romalının günü çoğu zaman öğleden sonra hamama gitmekle devam ederdi. Önce açık avlularda egzersiz yapılır, ardından sıcak ve ılık odalarda dinlenilir, son olarak soğuk havuzlarda serinlenirdi. Bu süreç yalnızca bedensel bir arınma değil, aynı zamanda uzun sohbetlerin, iş anlaşmalarının, siyasi tartışmaların ve felsefi fikir alışverişlerinin de doğal bir parçasıydı. Senatörler, tüccarlar, askerler, zanaatkârlar ve öğrenciler aynı kompleks içinde vakit geçirirken, Roma toplumunun farklı katmanları birbirleriyle temas kurma fırsatı buluyordu.
Hamamlarda görev yapan köleler ziyaretçilere yağlarla masaj yapar, spor sonrasında vücudu zeytinyağıyla ovup özel metal kazıyıcılar yardımıyla temizlerdi. Kokulu yağlar, parfümler ve merhemler günlük bakımın vazgeçilmez unsurlarıydı. Temizlik anlayışı yalnızca hijyenle sınırlı değildi; bedenin bakımı, sağlığın korunması ve toplumsal görünüm de önemli kabul ediliyordu. Bu nedenle hamama gitmek, Romalılar için hem fiziksel hem de kültürel bir ritüeldi.
Roma hamamlarını asıl benzersiz kılan özellik ise kapsayıcı kamusal yaşam anlayışıydı. İmparatorluk coğrafyasının en uzak kentlerinde bile inşa edilen hamamlar, yalnızca suyla değil, ortak yaşam kültürüyle de insanları buluşturuyordu. Bir tüccarın yeni iş ortakları edinmesi, bir filozofun öğrencileriyle tartışması, bir şairin eserlerini dostlarına okuması ya da bir siyasetçinin halkın nabzını tutması için en uygun mekânlardan biri yine hamamlardı. Buharın yükseldiği salonlarda yalnızca su dolaşmıyor; fikirler, haberler ve ilişkiler de akıp gidiyordu.
Roma hamamları hem zengin hem de yoksul vatandaşlar tarafından kullanılırdı ve imparatorluğun dört bir yanına yayılmıştı. MS 4. yüzyıla gelindiğinde, yalnızca Roma kentinde yaklaşık 850 hamam bulunuyordu.
Edebi ve arkeolojik kanıtlar, Roma hamamının köklerinin MÖ 2. yüzyılda İtalya Yarımadası’nda, birbirinden tamamen ayrı iki gelenekten doğduğunu göstermektedir. Erken dönem Roma hamamlarının bir grubu, Magna Graecia ve Sicilya’daki Yunan kolonilerinde “gymnasium” adı verilen spor eğitim merkezleri yer alıyordu. Yunan ana karasında gymnasiumlar uzun süredir açık hava egzersizlerinin yapıldığı merkezlerdi ve bazıları, sporcuların yüzüp serinleyebileceği ek hamam bölümleri de barındırıyordu. Ancak İtalya’daki gymnasiumlarda yıkanma eylemi giderek daha fazla önem kazanmaya başladı. Bu durum, Sicilya’daki Gela kentinde, hamam kompleksinin merkezine bir dizi bağımsız hamam biriminin eklenmesiyle açıkça görülmektedir. MÖ 1. yüzyıla gelindiğinde, Campania bölgesindeki gymnasiumlar büyük hamam komplekslerine sahipti; bu da yıkanmanın artık egzersiz kadar önemli bir hale geldiğini gösteriyordu.
M.Ö. 1. binyılın son iki yüzyılında, İtalya’daki merkezlerde kamu hamamları ortaya çıkmaya başladı. Bu yapılar; Yunanların toplu egzersiz ve yıkanma geleneklerini, Romalıların “lavatrina”larda görülen özel tıbbi banyo kompleksi anlayışıyla birleştiriyordu. Pompeii’deki Stabian Hamamları, bu türün dikkat çekici ve erken bir örneğidir. Hamamda yıkanma işlevi gören belirgin bir “apodyterium” (soyunma odası), “tepidarium” (ılık oda) ve “caldarium” (sıcak oda) bölümleri bulunuyordu. Bu odaların dışında egzersiz için bir “palaestra” (spor alanı) yer alıyor ve daha sonra yapıya büyük bir yüzme havuzu da ekleniyordu. “Pompeii hamam tipi” olarak adlandırılan bu model, zamanla tüm İtalya’ya ve Roma İmparatorluğu’nun batı bölgelerine yayıldı. Önceleri ayrı tutulan erkek ve kadın bölümleri sıklıkla kaldırılmış ve “caldarium” pencerelerinden estetik manzaralar sağlanmasına önem verilmiştir.
İtalya’daki ikinci hamam geleneği ise yerel İtalyan “çiftlik hamamları” ya da diğer adıyla “lavatrina”lardı. Bu özel çiftliklerde yıkanma eylemi tıbbi amaçlarla gerçekleştiriliyordu ve araştırmacılar, bu yapıların tasarımında daha sonraki Roma hamamlarında görülecek olan bazı erken dönem unsurların mevcut olduğuna dikkat çekmişlerdir. Söz konusu binalar; bir soyunma odası (apodyterium), bir terleme odası (laconicum), ılıman bir oda (tepidarium) ve soğuk suyla yıkanma alanı (frigidarium) bölümlerini içeriyordu.
Bugün geriye kalan görkemli kalıntılar, Roma hamamlarının mimari ihtişamını gözler önüne serse de, onların gerçek mirası taşların ötesindedir. Bu yapılar, insanların birlikte zaman geçirmeyi, bilgi paylaşmayı ve toplumsal bağlarını güçlendirmeyi önemseyen bir uygarlığın izlerini taşır. Belki de bu yüzden Antik Roma hamamları, iki bin yıl sonra bile yalnızca arkeolojik yapılar olarak değil, insanı merkeze alan bir yaşam kültürünün simgesi olarak hayranlık uyandırmaya devam etmektedir.
Nice’in Kıyısında Doğan Bir İtalya: Giuseppe Garibaldi ve Sınırların Hafızası
Akdeniz’in en zarif şehirlerinden biri olan Nice, bugün Fransa’nın gözde kıyı kentlerinden biri olarak anılıyor. Promenade des Anglais boyunca yürüyen ziyaretçiler için burası güneş, deniz ve Belle Époque mimarisinin şehridir. Oysa aynı sokaklar, bir zamanlar İtalyanca konuşulan, Sardinya Krallığı’nın önemli limanlarından biri olan ve İtalyan ulusal hafızasında derin izler bırakan bir kente aitti. İşte tam da bu şehirde, 4 Temmuz 1807’de, modern İtalya’nın doğuşunu şekillendirecek isimlerden biri dünyaya geldi: Giuseppe Garibaldi.
Garibaldi’nin doğum yeri, onun hayat hikâyesinin yalnızca coğrafi bir ayrıntısı değildir. Nice’in kaderi ile İtalya’nın ulusal birliği arasında kurulan tarihsel bağ, Avrupa’nın değişen sınırlarının insan kimliğini nasıl dönüştürdüğünün en güçlü örneklerinden biridir.
Nice: İtalyan Dünyasının Batı Kapısı
Bugünkü ulusal sınırlar, geçmişin siyasi gerçeklerini çoğu zaman görünmez kılar. Oysa yüzyıllar boyunca Nice, Ligurya kültürünün ve İtalyan dünyasının doğal bir parçasıydı. Şehrin dili, ticaret ağı, mutfağı ve mimari karakteri Cenova ve Torino ile Marsilya’dan çok daha güçlü bağlar kuruyordu.
1815 Viyana Kongresi sonrasında Nice, Sardinya Krallığı’nın yönetimi altında kaldı. Bu devlet yalnızca Piemonte ve Sardinya Adası’nı değil, aynı zamanda İtalya’nın birleşmesini gerçekleştirecek siyasi çekirdeği de oluşturuyordu. Dolayısıyla Garibaldi doğduğunda kendisini “İtalyan” olarak tanımlaması romantik bir tercih değil, yaşadığı siyasi ve kültürel dünyanın doğal sonucuydu.
Şehir sokaklarında konuşulan Ligurya lehçesi, limana gelen Cenovalı tüccarlar ve Torino ile kurulan yönetim ilişkileri, Nice’i Akdeniz’in Fransız değil, İtalyan yüzlerinden biri hâline getiriyordu.
Bir Ulusun Hayalini Kuran Denizci
Garibaldi’nin çocukluğu limanlarda geçti. Deniz, ona yalnızca meslek değil, sınırların geçirgen olduğunu öğreten ilk öğretmendi. Genç yaşta denizciliğe başladı; ardından Güney Amerika’daki devrimci mücadelelere katıldı. Uruguay’dan Brezilya’ya uzanan yıllar boyunca gerilla savaşını, halk hareketlerini ve gönüllü orduların gücünü öğrendi.
İtalya’ya döndüğünde ise artık yalnızca bir asker değildi. O, Avrupa’nın yükselen milliyetçilik çağının en tanınan devrimci figürlerinden birine dönüşmüştü.
1860 yılında başlattığı ünlü “Binler Seferi” (Spedizione dei Mille), modern İtalya’nın kuruluş hikâyesinin dönüm noktası kabul edilir. Kırmızı gömlekli gönüllülerle Sicilya’ya çıkan Garibaldi, kısa sürede Bourbon Krallığı’nı çökertti ve Güney İtalya’nın birleşme sürecini başlattı.
Ancak onun en dikkat çekici yönü, kazandığı toprakları kişisel iktidara dönüştürmemesiydi. Fethettiği bölgeleri Kral Vittorio Emanuele II’ye teslim ederek ulusal birliğin bireysel ihtiraslardan üstün tutulması gerektiğini gösterdi. Avrupa tarihinde böylesine büyük askerî başarı elde edip siyasi iktidardan gönüllü olarak vazgeçen liderlerin sayısı oldukça azdır.
Nice’in Sessiz Vedası
Garibaldi’nin yaşamındaki en büyük kırgınlıklardan biri ise doğduğu şehrin kaderiydi. 1859’da Fransa’nın, Avusturya’ya karşı Sardinya Krallığı’na verdiği askerî desteğin bedellerinden biri Nice oldu. 1860 Torino Antlaşması’yla şehir Fransa’ya bırakıldı. Ardından yapılan plebisit, dönemin siyasi koşulları nedeniyle uzun yıllardır tarihçiler arasında tartışma konusu olmaya devam etti.
Garibaldi bu kararı hiçbir zaman kabul etmedi.
Onun gözünde Nice yalnızca doğduğu şehir değildi; İtalya’nın tarihî coğrafyasının ayrılmaz bir parçasıydı. Fransız yönetimine bağlanmasını ulusal davaya vurulmuş acı bir darbe olarak değerlendirdi ve ilerleyen yıllarda parlamentoda bu kararı sert biçimde eleştirdi.
Bu nedenle Garibaldi’nin biyografisi, birleşen İtalya’nın kahramanlık öyküsü kadar, birleşemeyen toprakların da hikâyesidir.
Kültür Sınırları Siyasetten Daha Uzun Yaşar
Bugün Nice sokaklarında dolaşırken Fransız kimliği baskındır; ancak dikkatli gözler hâlâ İtalyan geçmişinin izlerini seçebilir. Eski kent dokusu, kiliselerin barok mimarisi, Ligurya mutfağını hatırlatan yemekler ve bazı aile adları, sınırların kültürü tamamen silemediğini gösterir.
Akdeniz kentleri çoğu zaman tek bir ulusun değil, ortak bir medeniyetin ürünüdür. Nice de bunun en güzel örneklerinden biridir. Fransızlaşmış olsa da tarihinin önemli bir bölümü İtalya’nın siyasi ve kültürel evreni içinde şekillenmiştir.
Garibaldi’nin Mirası
Bugün İtalya’da Garibaldi, yalnızca askerî başarılarıyla değil, ulusal birlik fikrine kattığı ahlaki anlamla da anılır. Roma’dan Palermo’ya, Torino’dan Cenova’ya kadar sayısız meydan ve cadde onun adını taşır. Okullarda Risorgimento’nun simgesi olarak öğretilir; heykellerinde ise çoğu zaman kırmızı gömleğiyle, ileriye bakan kararlı bir figür olarak tasvir edilir.
Fakat belki de onun en dokunaklı anıtı, doğduğu şehrin kendisidir.
Çünkü Nice, Avrupa’nın sınırlarının değişebileceğini; fakat hafızanın, kültürün ve aidiyet duygusunun haritalardan çok daha dirençli olduğunu hatırlatır. Garibaldi’nin yaşamı ise bu gerçeğin ete kemiğe bürünmüş hâlidir.
Akdeniz’in mavi kıyılarında doğan o çocuk, yalnızca bir ülkenin birleşmesine öncülük etmedi. Aynı zamanda ulusların, şehirlerin ve insanların tarih boyunca birbirine ne kadar derin bağlarla bağlı olduğunu gösteren evrensel bir sembole dönüştü. Nice bugün Fransa’nın bir şehri olabilir; ancak Giuseppe Garibaldi’nin hikâyesi, onun İtalya’nın tarihindeki yerini silmeye yetmeyecek kadar güçlü bir hafızayı yaşamaya devam ettiriyor.
Roma’nın En Yaramaz Heykeli: Bernini’nin Fili ve Taşıdığı Antik Sır
Roma’da bazı eserler ilk bakışta tüm ihtişamını sergiler. Kolezyum, Pantheon ya da Aziz Petrus Bazilikası gibi. Bazıları ise sessizce bekler; yanlarından geçenlerin dikkatini çekmesini ister. Pantheon’un hemen arkasındaki Piazza della Minerva’da duran küçük mermer fil de onlardan biri.
İlk bakışta sevimli görünen bu heykel, aslında Roma’nın en zekice tasarlanmış sanat eserlerinden biridir. Sırtında yaklaşık beş metrelik antik bir Mısır dikilitaşı taşır. Onu tasarlayan isim ise Barok sanatın tartışmasız dehası Gian Lorenzo Bernini’dir. Ancak bu eser yalnızca mühendislik başarısıyla değil; papalar, Dominiken rahipleri, kayıp tapınaklar ve sanatçının ince mizah anlayışıyla örülü hikâyesi sayesinde de Roma’nın en ilginç anıtlarından biri hâline gelmiştir.
Bir Meydanın Altında Kayıp Bir Dünya
Bugün filin bulunduğu Piazza della Minerva, adını Roma’nın bilgelik tanrıçası Minerva’dan alıyor. Ancak meydanın gerçek tarihi, yüzeyde görünenlerden çok daha derinlerde yatıyor. MÖ 1. yüzyılda bölge, General Pompeius Magnus’un yaptırdığı Minerva Calcidica Tapınağı ile çevriliydi. Hemen yanında ise Roma’nın Mısır kültüne duyduğu hayranlığın simgesi olan İsis ve Serapis tapınakları yükseliyordu. Yüzyıllar boyunca bu görkemli yapılar yıkıldı, üzerleri yeni binalarla kaplandı ve sonunda tamamen unutuldu. Bugün meydanın yanındaki Santa Maria sopra Minerva Kilisesi, adının aksine Minerva Tapınağı’nın değil, büyük olasılıkla Serapis Tapınağı’nın kalıntıları üzerine inşa edilmiştir. Roma’da tarih çoğu zaman katmanlar hâlinde yaşar; burada da antik Mısır, pagan Roma ve Hristiyan Avrupa aynı zemini paylaşır.
Mısır’dan Roma’ya Uzanan Bir Dikilitaş
Filin sırtındaki dikilitaş, heykelden yaklaşık iki bin yıl daha yaşlıdır. Kırmızı granitten oyulan bu anıt, MÖ 6. yüzyılda Firavun Apries döneminde Nil Deltası’ndaki Sais kentinde dikildi. Roma İmparatorluğu’nun Mısır’ı ele geçirmesinin ardından İmparator Diocletianus döneminde Roma’ya getirildi ve İsis Tapınağı’nın içine yerleştirildi. Yüzyıllar içinde tapınak yıkıldı; dikilitaş da molozların altında kayboldu. 1655 yılında Dominiken manastırının bahçesinde yapılan kazılarda yeniden gün ışığına çıkarıldığında, Papa VII. Alexander bu olağanüstü eserin yeniden ayağa kaldırılmasını istedi. Görev, dönemin en büyük sanatçısına verildi.
Bernini’nin Dâhice Çözümü
Beş metrelik granit bir dikilitaşı zarif görünen küçük bir filin sırtına yerleştirmek ilk bakışta çılgınca bir fikir gibi görünür. Bernini içinse bu, hem mühendislik hem de sembolizm açısından mükemmel bir çözümdü. Fil, Rönesans’tan beri bilgeliğin, gücün ve sabrın simgesi kabul ediliyordu. Papa VII. Alexander da bu anlamı benimsedi. Kaidesine kazınan Latince yazı, “Sağlam bir zihnin ağır bilgeliği taşıyabileceğini” anlatıyordu. Böylece fil yalnızca fiziksel değil, düşünsel bir yükü de sırtlanmış oluyordu. Ancak bu fikrin ortaya çıkışı da en az sonuç kadar ilginçti.
İlham Kaynakları: Bir Roman ve Bir Evcil Fil
Sanat tarihçileri Bernini’nin iki farklı kaynaktan etkilendiğini düşünüyor. İlki, 1499 tarihli Hypnerotomachia Poliphili adlı sıra dışı Rönesans eseriydi. Rüya ile gerçek arasında dolaşan bu gizemli kitapta, sırtında dikilitaş taşıyan bir fil tasviri bulunuyordu. Diğer ilham kaynağı ise çok daha gerçekti. Papa X. Leo’nun Hindistan’dan getirilen ünlü beyaz fili Hanno, 16. yüzyıl Roma’sının en büyük merak konularından biriydi. Raphael’in çizdiği portresi günümüze kadar ulaştı ve Bernini’nin bu sevimli ama güçlü hayvanı tasarlarken ondan etkilenmiş olabileceği düşünülüyor.
Bir Heykelin İçine Gizlenmiş Küçük Bir İntikam
Fil heykeliyle ilgili en çok anlatılan hikâye ise tasarım sürecindeki anlaşmazlığa dayanıyor. Rivayete göre projeyi denetleyen Dominiken rahibi Domenico Paglia, Bernini’nin filin bacaklarını fazla ince buldu. Ağır dikilitaşın taşınabilmesi için gövdenin altına büyük bir mermer blok eklenmesini istedi. Bernini bu müdahaleyi istemese de kabul etmek zorunda kaldı. Fakat sanatçının mizah anlayışı burada devreye girdi. Anlatıya göre filin arka kısmını Dominiken manastırına çevirdi; kuyruğunu da tam bu yöne bakacak şekilde tasarladı. Böylece eser, kendisine güvenmeyen rahiplere karşı taşlaşmış ama oldukça açık bir cevap hâline geldi. Bu hikâyenin kesin olarak kanıtlandığını söylemek mümkün değil. Ancak yüzyıllardır Romalı rehberlerin en sevdiği anlatılardan biri olmayı sürdürüyor.
Bernini’nin Görünmeyen Mühendisliği
Heykel ilk bakışta narin görünse de dikkatle incelendiğinde Bernini’nin mühendislik zekâsı ortaya çıkar. Filin gövdesi olduğundan daha dolgun tasarlanmış, ağırlık merkezi aşağı çekilmiş ve bacakların arasındaki mermer blok yapısal desteği artıracak şekilde gizlenmiştir. Böylece tonlarca ağırlığındaki granit dikilitaş dört yüzyıldan uzun süredir güvenle ayakta durmayı başarmıştır. Barok sanatın en büyük ustalarından biri olan Bernini, burada yalnızca estetik değil, statik hesap konusunda da ustalığını göstermiştir.
Dört Yüzyıldır Roma’nın En Sevilen Sakinlerinden Biri
1667 yılında tamamlanan eser, bugün hâlâ Piazza della Minerva’nın merkezinde ziyaretçileri karşılıyor. 2015 yılında kimliği belirsiz kişiler tarafından filin sol dişi kırılmış olsa da kapsamlı bir restorasyonun ardından eski görünümüne kavuştu. Roma’yı ziyaret eden binlerce kişi her gün onun önünden geçiyor. Kimileri yalnızca sevimli bir fil görüyor; kimileri ise antik Mısır’dan Barok Roma’ya uzanan iki bin beş yüz yıllık bir hikâyenin tam ortasında durduğunu fark ediyor.
Belki de Bernini’nin istediği tam olarak buydu: İlk bakışta gülümseten, biraz daha dikkatli bakıldığında ise ardında tarih, semboller ve ince bir mizah barındıran bir başyapıt.
Şehrin Yıldızları: Peppino Di Capri
“Bazı sanatçılar yalnızca şarkılar söyler; bazıları ise yaşadıkları dönemin ruhunu notalara dönüştürür. Peppino di Capri, ikinci gruba aitti.”
İtalyan pop müziğinin altın çağından söz edildiğinde akla gelen ilk isimlerden biri kuşkusuz Peppino di Capri’dir. Yaklaşık yetmiş yıla yayılan sanat yaşamı boyunca yalnızca İtalya’nın değil, Avrupa’nın ve Latin Amerika’nın da en sevilen yorumcularından biri olmayı başaran sanatçı, romantik melodileri, zarif piyano üslubu ve Napoliten müzik geleneğini modern pop anlayışıyla buluşturan yaklaşımı sayesinde milyonlarca dinleyicinin hafızasında silinmez izler bıraktı.
Akdeniz’in ortasında, Napoli Körfezi’nin incisi Capri Adası… Beyaz evleri, limon kokulu sokakları, masmavi denizi ve yüzyıllardır sanatçılara ilham veren büyülü atmosferiyle dünyanın en romantik köşelerinden biri. İşte bu adada, 1939 yazında doğan Giuseppe Faiella, ileride milyonların tanıyacağı adıyla Peppino di Capri, yalnızca bir şarkıcı olmayacak; İtalya’nın duygularını notalara dönüştüren en önemli sanatçılarından biri hâline gelecekti.
Müzikle tanışması neredeyse konuşmayı öğrenmesiyle aynı döneme rastladı. Çocuk yaşta piyano başına oturan küçük Giuseppe’nin kaderi daha o günlerde yazılmış gibiydi. Capri’nin otellerinde çalarken turistlerin alkışları arasında büyüyor, müziğin insanları aynı duyguda buluşturma gücünü keşfediyordu. Savaşın yaralarını sarmaya çalışan bir ülke için müzik, umut demekti. Peppino’nun sesi ise bu umudun en zarif ifadelerinden biri olacaktı.
1950’lerin sonunda Avrupa’nın gençliği Elvis Presley ve Bill Haley ile tanışıyordu. Amerika’dan yükselen rock’n roll dalgası kıtayı etkisi altına alırken İtalya da bu değişimden payını aldı. Ancak Peppino di Capri, bu yeni müziği olduğu gibi kopyalamadı. Kurduğu Rockers grubuyla Amerikan ritimlerini Napoliten melodilerle buluşturdu. Ortaya çıkan müzik hem modern hem de tanıdıktı. Gençler dans ediyor, büyükler ise melodilerde eski İtalya’nın sıcaklığını hissediyordu. İşte onu farklı yapan da buydu. Batı’nın yeniliğini Akdeniz’in zarafetiyle aynı potada eritebilmek…
Bir Neslin Aşk Şarkıları
1960’lı yıllar Peppino di Capri’nin altın çağıydı. “Roberta”, “Melancolie”, “St. Tropez Twist” ve daha birçok şarkı, radyoların vazgeçilmezleri arasına girdi. Fakat bütün kariyerini tek bir eser özetleyecek olsaydı, hiç kuşkusuz o eser “Champagne” olurdu. Şarkının adı kutlamayı çağrıştırsa da anlattığı duygu bambaşkadır. Bir ayrılığın ardından kaldırılan kadehler, geri dönmeyecek bir aşk, büyümenin hüznü ve geçmişe duyulan özlem… Belki de bu yüzden “Champagne”, yalnızca İtalya’nın değil, dünyanın birçok ülkesinde dinleyicilerin ortak duygusuna dönüştü. Bugün İtalya’da bir düğünde, aile kutlamasında ya da nostaljik bir televizyon programında “Champagne” duyulduğunda, birkaç kuşağın aynı anda eşlik etmesi tesadüf değildir. Şarkı, bireysel bir aşk hikâyesinin ötesinde ortak bir kültürel hafızaya dönüşmüştür.
Sanremo’nun Zarif Efendisi
Peppino di Capri, 1973 yılında “Un grande amore e niente più”, 1976 yılında ise “Non lo faccio più” ile festivali kazanarak adını Sanremo tarihine altın harflerle yazdırdı. Sanremo zaferleri, onun yalnızca popüler bir şarkıcı değil, aynı zamanda güçlü bir besteci ve yorumcu olduğunu da kanıtladı. Yorumundaki incelik, cümleleri söyleyişindeki zarafet ve duyguyu abartmadan aktarabilmesi onu benzersiz kılıyordu. Peppino di Capri hiçbir zaman gösterişli bir yıldız olmadı. Ne abartılı kostümler giydi ne de sahnede sansasyon peşinde koştu. O, piyanosunun başına oturuyor ve şarkılarını söylüyordu. Belki de tam bu nedenle insanlar onun müziğinde yapaylık değil samimiyet buldu. Her şarkısı, eski bir dostla yapılan uzun bir sohbet gibiydi.
Dünyaya Açılan İtalyan
Sanatı yalnızca İtalya sınırlarında kalmadı. Fransa’dan Brezilya’ya, Almanya’dan Güney Amerika’ya kadar geniş bir coğrafyada konserler verdi. Plakları milyonlar sattı. 1965 yılında Beatles’ın İtalya turnesinde sahne alan sanatçılar arasında yer alması ise uluslararası müzik çevrelerinde ulaştığı saygınlığın simgesiydi. O yıllarda Avrupa pop müziği hızla değişirken Peppino di Capri, modaların peşinden koşmak yerine kendi çizgisini korumayı tercih etti. Bu tercih, yıllar sonra onun en büyük gücü olacaktı.
Bir Adanın Sesi
Capri Adası bugün hâlâ turistlerle dolu. Ancak adayı gezenler için görünmeyen başka bir manzara daha vardır. Dar sokaklarda dolaşırken uzaktan bir piyano sesi duyacakmış hissine kapılırsınız. Belki bir kafeden “Roberta” yükselir. Belki bir restoranda “Champagne”… Çünkü Peppino di Capri, yalnızca Capri’de doğmadı; adanın, İtalya’nın sesine dönüştü.
11 Temmuz 2026’da yaşamını yitirdiğinde İtalya yalnızca büyük bir sanatçısını değil, savaş sonrası kuşağın en romantik seslerinden birini uğurluyordu. Ama geride aynı duyguyu yaşatan yüzlerce kayıt, onlarca albüm ve milyonlarca anı bıraktı. Peppino di Capri’nin sesi de bugün hâlâ Akdeniz’den yükselen hafif bir meltem gibi kulaklarımızda dolaşıyor. Akdeniz’in maviliğinden doğan o zarif melodiler, artık yalnızca bir dönemin müziği değil; İtalya’nın hafızasıdır. Peppino di Capri ise bu hafızanın en sıcak, en romantik ve en unutulmaz seslerinden biri olarak yaşamaya devam edecektir.
FIAT 500: Küçük Bir Otomobil, Büyük Bir Devrim
Temmuz 1957…
İtalya, II. Dünya Savaşı’nın yıkıcı izlerini silmeye çalışırken sokaklarda yeni bir hareketlilik hissediliyordu. Fabrikalar yeniden üretime geçmiş, şehirler yeniden inşa ediliyor, insanlar ise ilk kez geleceğe umutla bakmaya başlamıştı. Tam da bu atmosferde, Torino’daki Fiat fabrikasının kapıları açıldı ve dünya, Dante Giacosa’nın tasarladığı küçücük bir otomobille tanıştı.
Fiat Nuova 500.
Kimse o gün bu otomobilin yalnızca yeni bir model olmadığını henüz bilmiyordu. O, Avrupa’nın yeniden ayağa kalkmasının simgesi olacaktı. 1950’lerin ortasında otomobil sahibi olmak, Avrupa’daki milyonlarca aile için hâlâ ulaşılması güç bir hayaldi. Fiat bunu değiştirmek istiyordu. Fiat 500, düşük yakıt tüketimi, kolay bakım maliyetleri ve ulaşılabilir fiyatıyla otomobili elitlerin elinden alıp orta sınıfa taşıdı. 479 cc hacmindeki iki silindirli hava soğutmalı motor yalnızca yaklaşık 13 beygir güç üretiyordu. Bugünün standartlarında mütevazı görünen bu rakamlar, 1957 İtalya’sı için özgürlük anlamına geliyordu.
Dante Giacosa’nın Sessiz Dehası
Fiat 500’ün başarısının arkasındaki isim, otomotiv tarihinin en önemli mühendislerinden biri olan Dante Giacosa idi. Giacosa’nın hedefi güçlü bir otomobil yapmak değildi. O, mümkün olan en küçük otomobille dört kişiyi taşıyabilmek istiyordu. Motor arkaya yerleştirildi. İç mekân şaşırtıcı derecede ferah bırakıldı. Katlanabilir kumaş tavan ise maliyeti düşürürken otomobile Akdeniz ruhu kazandırdı. Bugün hâlâ otomotiv tasarım okullarında bu paketleme yaklaşımı örnek olarak incelenmektedir.
İtalya’nın Ekonomik Mucizesinin Tekerlekleri
1950’lerin sonu ile 1960’ların başı, tarih kitaplarında “İtalyan Ekonomik Mucizesi” olarak anılır. Fiat 500 bu dönemin en görünür simgelerinden biri hâline geldi. İnsanlar ilk kez aileleriyle hafta sonu deniz kıyısına gidebiliyor, şehirler arasında seyahat edebiliyor ve otomobil sahibi olmanın yalnızca zenginlere ait olmadığını görüyordu. İlginçtir ki Temmuz 1957’de tanıtılan ilk Nuova 500, beklenen ilgiyi hemen göremedi. Motorunun zayıf bulunması ve donanımının oldukça sade olması nedeniyle Fiat yalnızca birkaç ay içinde modeli revize etmek zorunda kaldı. Aynı yıl piyasaya çıkan 500 Economica ve ardından gelen 500 Sport, otomobilin gerçek başarısının başlangıcını oluşturdu. Bu hızlı geri bildirim ve ürün geliştirme yaklaşımı, bugün “müşteri odaklı ürün yönetimi” olarak tanımlanan anlayışın erken örneklerinden biri sayılabilir.
Bir Kültür İkonunun Doğuşu
Aradan geçen yaklaşık yetmiş yıl içinde Fiat 500, yalnızca milyonlarca adet üretilen bir otomobil olmadı. Roma sokaklarının kartpostallarında, İtalyan sinemasında, moda çekimlerinde, turizm afişlerinde, hatta popüler kültürde İtalya denildiğinde akla gelen ilk objelerden biri hâline geldi. Volkswagen Beetle Almanya’yı, Mini Britanya’yı temsil ediyorsa, Fiat 500 de İtalya’nın neşesini ve yaşam sevincini temsil ediyor.
Mirası Bugün Hâlâ Yaşıyor
2007 yılında tanıtılan modern Fiat 500, geçmişin tasarım dilini günümüz teknolojisiyle buluşturdu. Elektrikli versiyonuyla birlikte model, sürdürülebilir şehir ulaşımının da sembollerinden biri olmaya devam ediyor. Nadir görülen otomobiller vardır. Bir de dönemleri tanımlayan otomobiller… Fiat Nuova 500 ikinci gruptadır. Çünkü bazı otomobiller yalnızca insanları bir yerden başka bir yere götürmez. Bir ülkenin geleceğe olan inancını da taşırlar. Fiat Nuova 500 yalnızca bir otomobil değil, savaş sonrası Avrupa’nın umut manifestosuydu.
Sorrento: Işığın ve Limonun Kenti
Sabahın ilk treni Napoli’den ayrılırken şehir henüz uyanmaktadır. İstasyonun demir çatısı altında acele eden insanlar, espresso bardaklarını son yudumuna kadar bitirmeye çalışan yolcular, omzunda çantasıyla okula yetişmeye çalışan çocuklar… Tren ağır ağır hareket eder. Bir süre sonra beton bloklar geride kalır. Pencerenin dışında Vezüv belirir; yüzyıllardır aynı sessizlikle körfezi izleyen dev bir gölge gibi. Ardından zeytinlikler, teraslara kurulmuş üzüm bağları ve taş duvarların ardına gizlenmiş limon bahçeleri uzanır. Raylar kıyıya yaklaştıkça deniz, mavi bir şerit olmaktan çıkar; bütün manzarayı ele geçirir. Yaklaşık bir saat sonra tren son durağına ulaşır.
İtalya’nın güneyinde bazı şehirler vardır ki onları haritada bulabilirsiniz; bazıları ise yalnızca ışıklarıyla hatırlanır. Sorrento ikinci gruba aittir. Napoli Körfezi’ne bakan sarp kayalıkların üzerine kurulu bu küçük kent, Amalfi kıyılarının yalnızca başlangıcı değil; aynı zamanda İtalya’nın yavaş yaşam kültürünün, limon kokularının ve Akdeniz ışığının en zarif sahnelerinden biridir.
Trenden indiğinizde sizi büyük meydanlar ya da görkemli anıtlar karşılamaz. Ne ihtişamlı bir katedral vardır ne de ziyaretçileri etkilemek için tasarlanmış gösterişli bir giriş. Bunun yerine kahve kokusu, balkonlardan sarkan begonviller ve dar sokakların dinginliği karşılar sizi. Birkaç dakika yürüdükten sonra şehir ansızın sona erer. Dünya bir anda açılır. Yaklaşık elli metre aşağıda kayalıkların dibinde Akdeniz’in koyu lacivert suları uzanır. Ufukta Vezüv sislerin arasından yükselirken, sağda Capri Adası seçilir. Gün boyunca değişen ışık, körfezi her saat yeniden renklendirir.
İnsan o an şunu fark eder: Sorrento’nun en büyük meydanı aslında denizin kendisidir.
İtalya’da bazı şehirler tarihlerini yüksek sesle anlatır. Roma bunu anıtlarla yapar, Floransa sanatla, Venedik ise mimarisiyle. Sorrento sessiz kalmayı tercih eder. Oysa hikâyesi iki bin yılı aşkın bir geçmişe uzanır. Kent, yüzyıllardır denizin ulaşamadığı ama denizi hiç kaybetmediği bu doğal terasın üzerinde yaşamını sürdürmektedir.
Antik Romalılar bu eşsiz konumu çok erken keşfetti. Cumhuriyet döneminden başlayarak varlıklı aileler burada yazlık villalar yaptırdı; daha sonra imparatorluk çevresi ve aristokratlar da yaz sıcaklarından kaçmak için Surrentum’a gelmeye başladı. Körfezden esen serin rüzgâr, verimli toprakların sunduğu zeytin ve üzüm, Roma’nın karmaşasını geride bırakmak isteyenler için burayı ayrıcalıklı bir sığınak hâline getiriyordu. Yüzyıllar geçti. İmparatorluk çöktü, krallıklar değişti. Bugün o villaların çoğu ayakta değil. Ama deniz aynı deniz, manzara aynı manzara. Belki de bu yüzden Sorrento’da tarih, müzelerde sergilenen taşlardan çok ışığın ve manzaranın içinde yaşamaya devam ediyor.
19. yüzyılda Avrupa’nın aristokrat gençleri eğitimlerini tamamladıktan sonra uzun bir kıta yolculuğuna çıkardı. Grand Tour adı verilen bu gelenek yalnızca seyahat etmek değil; kültürle tanışmak, sanat görmek ve dünyayı anlamaya çalışmak anlamına geliyordu. Napoli, Pompeii ve Sorrento bu rotanın vazgeçilmez durakları arasındaydı. Goethe, Henrik Ibsen, Nietzsche ve Charles Dickens gibi pek çok yazar ile düşünür bu küçük kıyı kentinde zaman geçirdi. Her biri farklı nedenlerle gelmişti; ancak ortak izlenimleri aynıydı. Sorrento’da zaman büyük şehirlerden farklı akıyordu. Burada geçirilen günler yalnızca bir seyahatin parçası değil, düşünmek ve üretmek için de eşsiz bir duraktı.
Sorrento’da insanlar saatlerini değil, güneşi takip eder.
Sabahın erken saatlerinde Piazza Tasso henüz kalabalıklaşmadan meydanda yürümek, kentin gerçek ritmini hissetmenin en iyi yoludur. Saat sekize doğru meydan turistlerden çok yerlilere aittir. Garsonlar masaları hazırlarken fırınlardan ilk ekmekler çıkar, kaldırımlara limon kasaları dizilir, espresso makinelerinin sesi dar sokaklara yayılır. Müşterisinin ne istediğini bilen garson, espresso ve cornettoyu tek kelime etmeden masaya bırakır. Sorrento sakinleri gazetelerini açıp her zamanki köşelerine oturur. Muhtemelen bunu onlarca yıldır aynı saatte yapmaktadırlar. Yan masada iki yaşlı adam futbolu tartışırken, bir kadın kolunun altına sıkıştırdığı taze ekmekle evine döner. Daracık sokaktan ustalıkla geçen bir scooter kısa bir uğultu bırakır. Turistler henüz otellerinden çıkmadığı için şehir, günün bu kısa diliminde yalnızca kendine aittir.
İşte gerçek Sorrento tam da bu saatlerde görünür. İtalya’nın kuzeyindeki kentlerde hissedilen üretme telaşı burada yerini yaşamın ritmine bırakır. Kimse acele etmez. Çünkü burada zaman, dakikalarla değil, alışkanlıklarla ölçülür.
Şehrin kimliği yalnızca denizle değil, limonla da yazılmıştır.
Sokaklarda yürürken hissedilen koku, dükkânlardan yayılan yapay bir aroma değil; çevredeki bahçelerde yetişen gerçek limonların kokusudur. Neredeyse kavun büyüklüğüne ulaşan kalın kabuklu Sorrento limonları yüzyıllardır bölgenin simgesi olmayı sürdürüyor. Bu limonlar yalnızca limoncello yapımında kullanılmaz. Reçellerden tatlılara, makarnalardan deniz ürünlerine, sabundan parfüme kadar günlük yaşamın birçok alanında karşınıza çıkar. Yerel halk için limon yalnızca bir meyve değil; kentin kimliğinin ve kuşaktan kuşağa aktarılan hafızasının ayrılmaz bir parçasıdır. Dar sokakların arasında, yüksek taş duvarların ardına saklanmış bahçeler görünür. Ahşap pergolaların gölgesinde olgunlaşan sarı meyveler dalları neredeyse yere eğecek kadar ağırdır. Akdeniz güneşinde altın gibi parlayan bu bahçeler, sanki bütün kenti görünmez bir narenciye örtüsüyle sarar. Bu limonlardan üretilen limoncello bugün dünyanın dört bir yanında bilinir. Ancak şişelerin içine sığmayan başka bir hikâye daha vardır: Aynı ailelerin kuşaklar boyunca işlediği bahçeler, hasat zamanı birlikte çalışan komşular ve çocukların daha küçük yaşta tanıdığı limon ağaçları… Burada limon yalnızca bir tarım ürünü değil; bir yaşam kültürüdür. Akşamüstü içilen soğuk bir kadeh limoncello, insana yalnızca ferahlık vermez; bu coğrafyanın hafızasını da tattırır.
Öğleden sonra Marina Grande’ye inen merdivenleri takip etmek gerekir. Pek çok ziyaretçi burayı görmeden ayrılır. Oysa Sorrento’nun en sahici yüzü belki de burada saklıdır. Mavi ve kırmızı balıkçı tekneleri hâlâ her sabah denize açılır. Ağlarını onaran yaşlı balıkçılar gölgede sohbet ederken, bir başkası teknesinin motoruyla uğraşır. Kayalıklardan denize atlayan çocukların neşesi kıyıya yayılır. Deniz kenarındaki küçük trattorialarda öğle servisi başlamak üzeredir. Menüler uzun değildir; gösterişli sunumlar da yoktur. Günün avı olan kalamar, levrek, midye… Biraz zeytinyağı, taze limon, maydanoz ve fesleğen… Akdeniz mutfağının sırrı belki de tam burada gizlidir. Lezzeti tarifler değil, malzemenin kendisi belirler. İyi bir aşçı bunu bilir.
Akşamüstüne doğru Villa Comunale’nin seyir terası yavaş yavaş dolmaya başlar. Fotoğraf makineleri hazırlanır, telefonlar gökyüzüne çevrilir. Fakat güneş kayalıkların arkasına inmeye başladığında ilginç bir şey olur. Deniz, gün boyunca taşıdığı mavi tonlarını yavaşça geride bırakır; önce bakıra, ardından altın sarısına, sonra mora döner. Karşı kıyıda Vezüv koyu bir siluete dönüşürken Capri ufuk çizgisi içinde yavaşça erir. Gökyüzü, ressamların tuvale aktarmaya çalıştığı ama hiçbir zaman bütünüyle yakalayamadığı renklere bürünür. Konuşmalar azalır. İnsanlar farkında olmadan aynı sessizliğin içinde buluşur. Belki de Sorrento’nun en büyük gösterisi tam budur: Kimsenin düzenlemediği, her akşam yeniden sahnelenen gün batımı.
Sorrento, Amalfi değildir. Positano da değildir. Zaten öyle olmaya çalışmaz. Amalfi daha dramatiktir. Positano daha gösterişli. Capri ise biraz daha aristokrat bir zarafet taşır. Sorrento’nun çekiciliği ise başka bir yerde gizlidir. Burası, kartpostallardaki kusursuz manzaralardan çok gündelik hayatın doğal akışıyla hatırlanır. Sabah markete giden insanları görürsünüz. Okuldan dönen çocukları… Köşedeki terziyi… Berberi… Eczaneyi… Yani ziyaret edilen bir dekoru değil, yaşayan bir kenti.
Ve sanki şehir size usulca şunu fısıldar: “Biraz daha yavaş yürü… Kahveni acele etmeden iç… Denize biraz daha uzun bak… Plansız bir sokağa sap ve kaybol… Çünkü İtalya’nın gerçek güzelliği anıtlarında değil, gündelik hayatın ritminde saklıdır.”
Sorrento’da gece büyük şehirlerdeki gibi başlamaz. Yavaşça kentin üzerine iner. Dar sokaklarda sarı lambalar yanar. Restoranlardan tabak sesleriyle kahkahalar yükselir. Bir evin açık penceresinden opera duyulur; başka bir sokakta gençler gitar çalar. Çiftler el ele yürür, bir çocuk dondurmasını düşürür, garson yeni bir espresso bırakır masaya. Deniz artık görünmez. Ama varlığını hissettirir. Rüzgâr tuz kokusunu sokaklara taşır; limon ağaçlarının yaprakları hafifçe hışırdar. Hayat, gösterişten uzak ama kendinden emin bir dinginlikle akmayı sürdürür.
Venedik’in Ateşle Aydınlanan Hafızası: Redentore Festivali
Temmuz gecesi çökerken lagünün suları olağanüstü bir sessizliğe bürünür. Gondollar, balıkçı tekneleri, zarif ahşap sandallar ve modern motorlu tekneler aynı yöne bakmaktadır. Binlerce insanın gözleri San Marco Havzası’na çevrilidir. Ardından ilk ışık göğe yükselir.
Kısa bir sessizlik… Sonra gökyüzü, kırmızı, altın ve zümrüt renkleriyle patlayarak Venedik’in kubbelerini aydınlatır.
İlk kez izleyenler bunun yalnızca Avrupa’nın en etkileyici havai fişek gösterilerinden biri olduğunu düşünür. Oysa Venedikliler için o ilk patlama, yaklaşık dört buçuk yüzyıldır tekrar edilen bir duanın yankısıdır. Bu, Festa del Redentore’dir. Bir kutlamadan çok daha fazlası… Bir şehrin hafızasıdır. Festa del Redentore (Kurtarıcı Bayramı), Venedik’in en eski ve en anlamlı geleneklerinden biri olarak, ölümün gölgesinden doğan umudu, mimariyi, dini inancı ve toplumsal dayanışmayı aynı potada buluşturur.
Her yıl temmuz ayının üçüncü hafta sonunda düzenlenen festival, köklerini 16. yüzyılın en yıkıcı felaketlerinden birine uzatır.
1575 yılı…
Doğu ile Batı arasında ticaretin kalbi sayılan Serenissima Cumhuriyeti, Akdeniz’in en zengin limanlarından biriydi. Baharat, ipek, değerli kumaşlar ve dünyanın dört yanından gelen insanlar Venedik’te buluşuyordu. Ancak refahı sağlayan deniz yolları, görünmeyen bir yolcuyu da beraberinde getirmişti.
Veba.
Salgın, dar sokaklarda ve kalabalık mahallelerde hızla yayıldı. Çanlar neredeyse durmaksızın çalıyor, mezarlıklar doluyor, günlük yaşam ölümün ritmine göre şekilleniyordu. Evlerin kapıları işaretleniyor, aileler birbirinden ayrılıyor, ticaret durma noktasına geliyordu. Yaklaşık iki yıl içinde elli bine yakın insan yaşamını yitirdi. Bu rakam, yalnızca bir istatistik değildir. O günün Venedik’i için neredeyse her evden birinin eksilmesi anlamına gelir. Kent, yalnızca nüfusunu değil; tüccarlarını, sanatçılarını, denizcilerini, rahiplerini ve çocuklarını kaybediyordu. Bugün turistlerin fotoğraf çektiği dar kanalların kıyısında, bir zamanlar ölüm sessizce dolaşıyordu.
1575-1577 yılları arasında Venedik’i kasıp kavuran büyük veba salgını, dönemin yaklaşık 180 bin nüfuslu kentinde 50 binden fazla insanın yaşamını yitirmesine neden oldu. Ticaret yollarının kesiştiği bu zengin liman kenti, aynı zamanda salgın hastalıkların Avrupa’ya açılan kapılarından biri hâline gelmişti.
Salgının en ağır günlerinde Venedik Senatosu ve Doçe Alvise I. Mocenigo, şehrin bu felaketten kurtulması hâlinde Tanrı’ya şükran nişanesi olarak görkemli bir kilise inşa edeceklerine dair adakta bulundu.
İnsanlık tarihi boyunca büyük salgınlar yalnızca bedenleri değil, şehirlerin ruhunu da değiştirmiştir. Venedik, Avrupa’da bunu en erken kavrayan devletlerden biriydi.
15. yüzyıldan itibaren lagündeki küçük adalarda kurduğu lazaretto adı verilen karantina merkezleri, modern halk sağlığı uygulamalarının ilk örnekleri arasında kabul edilir. Gemiler haftalarca açıkta bekletiliyor, yolcular gözlem altında tutuluyor, mallar dezenfekte edilmeye çalışılıyordu.
Bugün dünya dillerinde kullanılan karantina (quarantine) sözcüğünün kökeni de Venedik’tedir. İtalyanca quaranta giorni—”kırk gün”—ifadesinden doğan bu kavram, salgınla mücadelede geçirilen zorunlu bekleme süresini tanımlıyordu. COVID-19 salgını sırasında bütün dünyanın yeniden öğrendiği uygulamaların önemli bir bölümü, aslında yüzyıllar önce bu lagün kentinde şekillenmeye başlamıştı.
1577 yazında salgının etkisi azalmaya başladığında Venedik Senatosu bunu yalnızca tıbbi bir gelişme olarak görmedi. Şehir, kurtuluşunu ilahi bir lütuf olarak yorumladı. Cumhuriyet adına edilen adak yerine getirilecekti. Görev, dönemin en büyük mimarlarından Andrea Palladio’ya verildi. Palladio, klasik Roma mimarisinin matematiksel düzenini Hristiyan sembolizmiyle birleştiren benzersiz yaklaşımıyla tanınıyordu. Giudecca Adası’nda tasarladığı Il Redentore Kilisesi, yalnızca bir ibadet mekânı değil, salgından sağ çıkan bir toplumun yeniden ayağa kalkışını temsil eden taşlaşmış bir teşekkür duasıydı. Giudecca Adası’nda yükselen Il Redentore Bazilikası, yalnızca bir ibadet mekânı değil; aynı zamanda insanlığın felaket karşısındaki direncini simgeleyen mimari bir anıt oldu. 1592 yılında kutsanan yapı, bugün Palladio’nun en önemli dini eserlerinden biri kabul edilmektedir.
Beyaz İstriya taşından yükselen cephe, ışığa göre gün boyunca renk değiştirir. Sabah gümüşe, öğlen fildişine, gün batımında ise altın sarısına dönüşür.
Belki de bu yüzden Palladio’nun yapıları hiçbir zaman yalnızca mimarlık olarak görülmez; onlar ışıkla tamamlanan eserlerdir.
Redentore Festivali’nin en etkileyici ayrıntılarından biri ise aslında görünmez olanıdır.
Her yıl yalnızca birkaç günlüğüne kurulan geçici köprü…
Giudecca Kanalı üzerine yerleştirilen yüzer platformlar, ana kara ile bazilikayı birbirine bağlar.
Binlerce kişi bu köprüyü yürüyerek geçer.
Bu yürüyüş, turistik bir etkinlik değildir.
1577 yılında salgından kurtulan insanların şükran yolculuğunun bugünkü karşılığıdır.
Her adım geçmişe basar.
Akşam olduğunda ise şehir tamamen değişir.
Lagün, dünyanın belki de en sıra dışı açık hava sofrasına dönüşür.
Aileler teknelerini çiçeklerle, renkli lambalarla ve geleneksel fenerlerle süsler.
Masalar kurulur.
Ev yapımı yemekler paylaşılır.
Kadehler kalkar.
Çocuklar tekneden tekneye seslenir.
Müzik suyun üzerinde dolaşır.
Burada dikkat çekici olan, festivalin merkezinde tüketimin değil, birlikte olmanın bulunmasıdır.
Venedikliler için Redentore, seyredilen değil yaşanan bir gelenektir.
Gece yarısına yaklaşırken ilk havai fişeğin sesi duyulur.
Gökyüzü bir anda renklerle dolarken lagün dev bir aynaya dönüşür.
Su ile ateş birbirini tamamlar.
Belki de Venedik’in özü tam burada saklıdır.
Suyun üzerine kurulmuş bir şehir…
Ama hafızasını ateşle canlı tutan bir uygarlık.
Bugün Redentore, UNESCO Dünya Mirası listesindeki Venedik’in en önemli kültürel olaylarından biri olarak kabul edilir.
Milyonlarca ziyaretçi bu geceyi izlemek için şehre gelir.
Ancak festivalin gerçek sahibi hâlâ Venediklilerdir.
Çünkü onlar için bu gece bir gösteri değildir.
Bu, dedelerinin yürüdüğü köprüden yürümek…
Aynı sofrayı yeniden kurmak…
Kaybettiklerini anarken yaşamı kutlamak demektir.
İlk bakışta bu etkinlik bir turizm festivali gibi görünse de, özünde güçlü bir kültürel bellek yatmaktadır. Venedikliler için Redentore, yalnızca geçmişte yaşanan bir salgının sona erişini değil, toplumun birlikte ayakta kalabilme iradesini de temsil eder. Bu nedenle festival, nesilden nesile aktarılan aile gelenekleriyle yaşamaya devam eder. Pek çok aile her yıl aynı tekneye bağlanır, aynı rıhtımda buluşur, aynı sofrayı kurar. Böylece tarih, resmî törenlerden çok gündelik yaşamın içinde varlığını sürdürür.
Modern dünyanın hızla tükettiği geleneklerin aksine Redentore, değişmeden yaşayabilen ender kültürel miraslardan biridir.
Patlıcanlı Makarna – Pasta alle Melanzane
Patlıcan, yüzyıllardır Güney İtalya mutfağının başrol oyuncularından biri. Sicilya’nın dünyaca ünlü Pasta alla Norma’sında domates, fesleğen ve ricotta salata peyniriyle buluşan bu mütevazı sebze, İtalyan sofralarının vazgeçilmez klasiklerinden biri hâline gelmiştir.
İkinci tarif ise aynı geleneği daha hafif ve ferah bir yorumla sofraya taşıyor. Kızarmış patlıcanın zengin aroması; taze ıspanak, sarımsak, limon ve Parmesan’ın dengeli lezzetiyle birleşerek hem pratik hem de zarif bir makarna ortaya çıkarıyor. Fiyonk (farfalle), burgu (rotini) veya deniz kabuğu (conchiglie) gibi sosu güzelce tutan küçük makarnalar bu tarif için idealdir.
Haydi başlayalım!
Pasta alla Norma (Klasik Sicilya Usulü Patlıcanlı Makarna)
4 kişilik
Malzemeler
400 g penne (kalem makarna)
2 adet orta boy patlıcan, yaklaşık 2 cm’lik küpler halinde doğranmış
5-6 yemek kaşığı sızma zeytinyağı (gerekirse biraz daha)
2 diş sarımsak, ince kıyılmış
700 g rendelenmiş olgun domates (veya 1 kutu kaliteli doğranmış domates)
8-10 yaprak taze fesleğen
Tuz ve taze çekilmiş karabiber
100 g ricotta salata peyniri (bulunamazsa olgun lor peyniri, Ezine peyniri veya Parmesan kullanılabilir)
Servis için birkaç fesleğen yaprağı
Hazırlanışı
Patlıcanları küp küp doğrayın. Hafifçe tuzlayıp bir süzgeçte 20-30 dakika bekletin. Ardından kâğıt havluyla kurulayın. (Bu adım isteğe bağlıdır; patlıcanın fazla suyunu alarak daha iyi kızarmasını sağlar.)
Geniş bir tavada zeytinyağını kızdırın. Patlıcanları tavayı doldurmayacak şekilde birkaç seferde, altın rengi alıncaya kadar kızartın. Fazla yağını süzmesi için kâğıt havlu üzerine çıkarın.
Aynı tavaya gerekirse biraz daha zeytinyağı ekleyin. Sarımsağı yaklaşık 1 dakika, kokusu çıkıncaya kadar kavurun. Rendelenmiş domatesleri ilave edin. Tuz ve karabiberle tatlandırın. Sosu orta ateşte 15-20 dakika koyulaşıncaya kadar pişirin.
Fesleğen yapraklarının büyük bölümünü elinizle koparıp sosa ekleyin. Kızarmış patlıcanların yarısını ilave ederek birkaç dakika birlikte pişirin.
Bu sırada makarnayı bol tuzlu suda al dente kıvamında haşlayın. Bir fincan kadar haşlama suyunu ayırıp makarnayı süzün.
Makarnayı domates sosuna ekleyin. Gerekirse ayırdığınız makarna suyundan birkaç kaşık ilave ederek sosun makarnayı güzelce sarmasını sağlayın.
Servis tabağına alın. Üzerine kalan kızarmış patlıcanları yerleştirin. Rendelenmiş ricotta salata peynirini bolca serpin, kalan fesleğen yapraklarıyla süsleyin ve bekletmeden servis edin.
Şefin Notu
Geleneksel Pasta alla Norma’da Parmesan yerine ricotta salata kullanılır. Koyun sütünden yapılan, tuzlanıp olgunlaştırılan bu peynir, Sicilya mutfağının karakteristik lezzetlerinden biridir. Bulunamadığı durumlarda kaliteli bir Parmesan veya Pecorino Romano da tercih edilebilir.
Lezzet Sırrı: Patlıcanın bir kısmını sosun içinde pişirip kalanını servis sırasında üzerine eklemek, yemeğe hem daha yoğun bir aroma hem de farklı dokular kazandırır. Bu, Sicilyalı aşçıların sıkça kullandığı küçük ama etkili bir püf noktasıdır.
Ispanaklı ve Limonlu Patlıcanlı Makarna
Malzemeler
¾ su bardağı fiyonk (farfalle) makarna
1 adet orta boy patlıcan, soyulmuş ve küp doğranmış
4 yemek kaşığı zeytinyağı
4 diş sarımsak, ince kıyılmış
1 yemek kaşığı tereyağı
3 su bardağı taze ıspanak, doğranmış
3 yemek kaşığı taze sıkılmış limon suyu
Tuz ve taze çekilmiş karabiber
¾ su bardağı rendelenmiş Parmesan peyniri (ikiye ayrılmış)
Servis için iri çekilmiş karabiber
Hazırlanışı
Büyük bir tencerede hafif tuzlu suyu kaynatın. Makarnayı ekleyip 8-10 dakika veya al dente kıvama gelinceye kadar haşlayın. Süzün ve sıcak tutun.
Bu sırada geniş bir tavada zeytinyağı ile tereyağını orta ateşte ısıtın. Sarımsağı ekleyip yumuşayıncaya kadar kavurun. Patlıcanları ilave edin ve hiç karıştırmadan 5 dakika pişirin. Ardından karıştırarak yumuşayıncaya ve hafifçe kızarıncaya kadar yaklaşık 5 dakika daha pişirin.
Ispanağı ekleyin. Tuz ve karabiberle tatlandırıp ara sıra karıştırarak 2-3 dakika pişirin.
Haşlanmış makarnayı tavaya alın. Limon suyunu ve Parmesan peynirinin yarısını ekleyip iyice harmanlayın.
Servis tabağına alın. Üzerine kalan Parmesan peynirini ve iri çekilmiş karabiberi serpip sıcak servis edin.
Püf Noktası
Limon suyunu makarnayı ocaktan aldıktan hemen sonra eklemek, aromasını korur ve yemeğe taze, canlı bir lezzet kazandırır.
Afiyet olsun…